Monografieën


Vitamine B12

Orthomoleculaire therapie | Vitaminen

Download als PDF

Synoniemen

cobalamine, methyl-B12, methylcobalamine, adenosyl-B12, adenosylcobalamine

Beschrijving

Van alle vitamines heeft vitamine B12 of cobalamine de grootste en meest complexe structuur. Het vitamine B12-molecuul heeft een moleculaire massa van 1000 en bevat een kobaltion. Vitamine B12 is de enige biochemische component die we kennen waarin kobalt zit. Vandaar de naam cobalamine.
 
Mensen zijn niet in staat om vitamine B12 zelf te maken. Daarom moet de voeding voldoende vitamine B12 bevatten. Vitamine B12 komt uitsluitend voor in dierlijke producten zoals (orgaan)vlees en in mindere mate in vis, kip en zuivel.

Alleen bacteriën kunnen vitamine B12 synthetiseren. Alle vitamine B12 in de voedselketen is dus oorspronkelijk afkomstig van bacteriën. Vegetariërs en veganisten hebben een verhoogd risico op een tekort aan vitamine B12 omdat ze geen vlees of vis eten. 

Vroeger dacht men dat mensen vitamine B12 konden opnemen die door bacteriën in de dikke darm wordt gemaakt. Inmiddels is aangetoond dat de dikke darmwand cobalamine vrijwel niet doorlaat. Wel wordt een fractie opgenomen door de slijmvliezen in de mond. Dit mechanisme is vooral relevant bij vloeibare supplementen en zuigtabletten met een hoge concentratie vitamine B12.

De meest bepalende opnamestap vindt echter plaats in de maag, waar vitamine B12 door het maagzuur wordt losgekoppeld van eiwitten in de voeding. In de dunne darm wordt vitamine B12 vervolgens ‘vastgeplakt‘ aan de intrinsieke factor (IF). IF is een product van de maagwand die de vitamine beschermt tegen afbraak en het transport door de dunne darmwand mogelijk maakt. Bij ouderen maakt de maagwand minder IF aan, waardoor zij een risicogroep vormen voor vitamine B12-gebrek.

Een auto-immuunziekte waarbij de opname van vitamine B12 gevaar loopt is pernicieuze anemie (kwaadaardige bloedarmoede). Daarbij valt het immuunsysteem de pariëtale cellen in de maagwand aan, waardoor ze geen IF meer produceren. Snelle en efficiënte suppletie is dan noodzakelijk.

Er zijn verschillende vormen van cobalamine. De geneeskunde werkt meestal met hydroxycobalamine. De meeste supplementen bevatten cyanocobalamine, dat van nature niet voorkomt in levende organismen, maar dat erg stabiel is.

Deze stabiliteit heeft wel een keerzijde. Om cyanocobalamine te kunnen gebruiken, moet in het lichaam eerst de cyaangroep worden verwijderd. Vervolgens moet het cobalamine worden omgezet in de actieve vormen van vitamine  B12: methylcobalamine en adenosylcobalamine. Deze stappen verlopen niet altijd even efficiënt en kunnen afhankelijk van de aanwezigheid van voldoende cofactoren tot 1 à 2 maanden duren.
 
Er zijn duidelijke aanwijzingen dat suppletie met adenosylcobalamine en methylcobalamine efficiënter is dan suppletie met cyanocobalamine. Een dosis van deze geactiveerde vormen van B12 wordt door de weefsels beter vastgehouden dan cyanocobalamine. Deze actieve (coenzym)vormen verdienen daarom in de klinische praktijk de voorkeur, zeker als hoge doses ingezet moeten worden of als een snel resultaat nodig is (bijvoorbeeld bij B12-gebrek als gevolg van pernicieuze anemie).

Onderzoek in Wageningen heeft uitgewezen dat vitamine B12 in hogere doseringen passief via diffusie (dus zonder tussenkomst van intrinsieke factor) wordt opgenomen. In doseringen vanaf circa 600 mcg kunnen dezelfde serumconcentraties worden bereikt als via vitamine B12 injecties. Het onder de tong laten smelten is voor voldoende opname van B12 in principe overbodig geworden.

Werking

Secundaire bloedarmoede is een eerste symptoom van vitamine B12-gebrek. Adenosylcobalamine is - net als foliumzuur - een cofactor voor de vorming van hemoglobine, het ijzerhoudende eiwit dat zuurstof aan zich bindt. Bij een tekort aan B12 (of foliumzuur), wordt er onvoldoende hemoglobine gemaakt, waardoor de rode bloedcellen arm zijn aan hemoglobine (megaloblastaire anemie). Verder speelt adenosylcobalamine een rol bij de energieproductie uit vetten en eiwitten.

Methylcobalamine is cruciaal voor het functioneren van het zenuwstelsel, dat wil zeggen de hersenen, het ruggenmerg en de zenuwen: de stof is betrokken bij de aanmaak van neurotransmitters en bij de vorming van de myelineschede van zenuwcellen. Van alle organen bevat de hypofyse de hoogste concentratie cobalamine.

Veel neurologische klachten, van depressie tot dementie, worden in verband gebracht met vitamine B12. Bij vitamine B12-gebrek kunnen diverse neurologische symptomen optreden waaronder: gevoelloosheid en tintelingen in de armen, geheugenverlies, desoriëntatie, depressie of  stemmingswisselingen.

Let op: in 25 procent van de gevallen zijn neurologische symptomen de enige aanwijzing voor een vitamine B12-tekort. Patiënten met neurologische klachten kunnen in het zenuwweefsel een tekort hebben aan cobalamine, terwijl de cobalaminestatus in hun bloed nog op peil is.

Methylcobalamine is ook een cofactor voor methioninesynthase, een enzym dat het aminozuur methionine terugwint uit homocysteïne. Deze stap is afhankelijk van foliumzuur.

Er is een relatie tussen lage vitamine B12-spiegels en de ophoping van homocysteïne. Dit wordt bij vegetariërs en veganisten vaak  gezien en geeft plaquevorming en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Methionine is op zijn beurt nodig voor de synthese van S-adenosylmethionine (SAMe), een belangrijke methyldonor voor de methylering van DNA en RNA. En dat is weer een belangrijke stap in het ‘aan- en uitzetten’ van genen. Dus ook daarin vervult vitamine B12 een sleutelrol.

Verder kunnen een pijnlijke tong, verlies van eetlust en constipatie wijzen op vitamine B12-gebrek, al is niet helemaal duidelijk waarom. Mogelijk is er een verband met de onderliggende aandoening die het vitamine B12-tekort veroorzaakt (bijvoorbeeld een maagontsteking in het geval van pernicieuze anemie).

Indicaties

Coeliakie
Bij niet-behandelde coeliakie (glutenintolerantie) komt vitamine B12-gebrek relatief vaak voor; in één onderzoek zelfs bij 20 procent van de patiënten. Zodra begonnen wordt met een glutenvrij dieet, treedt binnen enkele maanden herstel op, maar vitamine B12-injecties of hoge doses oraal toegediende vitamine B12 kunnen de gevolgen van een tekort sneller ongedaan maken.

Dementie
Bij alzheimerpatiënten is de hoeveelheid vitamine B12 in het ruggenmergvocht lager dan bij patiënten met andere soorten dementie, terwijl de bloedspiegels van vitamine B12 tussen deze groepen niet verschillen. We weten ook dat een lagere vitamine B12-status gepaard gaat met de ophoping van homocysteïne, krimp van hersenweefsel en een hogere kans op de ziekte van Alzheimer. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat suppletie met vitamine B12 (al dan niet samen met foliumzuur) de afbraak van het geheugen kan vertragen en deels zelfs tegengaan.

Depressie
Er is een duidelijk verband tussen vitamine B12 en depressie: maar liefst 30 procent van de ernstig depressieve mensen heeft een tekort aan vitamine B12. Bovendien komt ernstige depressie vaker voor bij mensen met een vitamine B12-tekort. Vitamine B12 en foliumzuur zijn nodig voor de synthese van SAMe, dat essentieel is voor de productie van neurotransmitters. Suppletie met vitamine B12 (eventueel gecombineerd met SAMe) verbetert depressieve symptomen.

Hart- en vaatziekten
Een hoog homocysteïnegehalte is een duidelijke en bewezen risicofactor voor het ontstaan van hart- en vaatziekten. Vitamine B12 is na foliumzuur de belangrijkste vitamine die helpt om homocysteïne af te breken. Ook zijn er aanwijzingen dat vitamine B12-deficiëntie een oorzaak is van verhoogde homocysteïneniveaus bij ouderen boven de 60 jaar. Suppletie met vitamine B12 doet bij hen het homocysteïne in het bloed dalen. Een klinische studie bij 2155 ouderen van gemiddeld 66 jaar die al een beroerte of infarct hadden gehad, liet zien dat suppletie van vitamine B6, foliumzuur en hooggedoseerde vitamine B12 (respectievelijk 25 mg, 2500 mcg en 400 microgram) bescherming biedt tegen een tweede hartinfarct, beroerte en overlijden. Het risico hierop daalde door suppletie met 21 procent.

Maag- en darmchirurgie
Bij maagchirurgie waarbij een deel van de maag wordt verwijderd, zoals bij een maagverkleining, is de opname van vitamine B12 duurzaam verstoord en is permanente suppletie noodzakelijk. Als het deel van de dunne darm is verwijderd waar vitamine B12 samen met de IF wordt opgenomen, dan heeft suppletie geen zin en moet vitamine B12 via injecties worden toegediend.

Pernicieuze anemie
Naar schatting 2 procent van de personen ouder dan 60 jaar heeft pernicieuze anemie en ontwikkelt een tekort aan vitamine B12. Het kan jaren duren voor er symptomen ontstaan, maar dan zijn de vitamine B12-voorraden uitgeput en is snelle behandeling met hoge doses noodzakelijk. Meestal gebeurt dat met injecties. Hoge orale doses blijken echter even effectief te zijn, mits de dagelijkse suppletie minimaal zeshonderd microgram is.

Contra-indicaties

Er zijn geen contra-indicaties bekend van vitamine B12.

Bijwerkingen

Er zijn geen negatieve reacties bekend van vitamine B12. Zelfs bij doseringen van 1000 tot 3000 mcg per dag is vitamine B12 veilig gebleken, zoals is bevestigd door een overzichtsstudie van de Europese Commissie.

Interacties

Een aantal geneesmiddelen verlaagt de opname van vitamine B12. Maagzuurremmers zoals omeprazol en zantac bijvoorbeeld. Vaak ontstaan pas symptomen van een tekort na enkele jaren medicijngebruik omdat het lichaam een reservecapaciteit aan vitamine B12 heeft. Daarom is het aan te raden om vitamine B12 altijd te suppleren bij het gebruik van maagzuurremmers.

Metformine wordt bij diabetes voorgeschreven om de bloedsuikerspiegel te verlagen. Echter, 10 tot 30 procent van de patiënten die metformine krijgen, krijgt problemen met de opname van vitamine B12.

Het verdovingsmiddel lachgas zorgt voor een snelle daling van de hoeveelheid vitamine B12. Sommige deskundigen vinden dat vitamine B12-deficiëntie vóór het toepassen van lachgas zou moeten worden uitgesloten.

Dosering

De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor volwassenen is in Nederland 2,8 microgram per dag. Mensen die risico lopen om een tekort aan vitamine B12 te ontwikkelen, zoals ouderen en vegetariërs, hebben baat bij een dagelijkse inname van 6 tot 30 mcg. Sommige deskundigen pleiten bij ouderen (vijftigplussers) voor een dagelijkse dosis van 100 tot 400 mcg. Therapeutische doses van methylcobalamine kunnen liggen tussen de 1500 en 6000 mcg per dag gedurende een korte periode.

Synergisme

Vitamine B12 en foliumzuur zijn samen betrokken bij de vorming van hemoglobine. Ook bij de afbraak van homocysteïne doen ze hun werk samen beter. Daarnaast kunnen choline en vitamine B6 het effect van vitamine B12 en foliumzuur op een te hoog homocysteïne in het bloed versterken.

Referenties

  1. Baik HW, Russell RM. Vitamin B12 deficiency in the elderly. Annu Rev Nutr. 1999;19:357-377
  2. Brody T. Nutritional Biochemistry. 2nd ed. San Diego: Academic Press; 1999.
  3. Carmel R. Cobalamin (Vitamin B-12). In: Shils ME, Shike M, Ross AC, Caballero B, Cousins RJ, eds. Modern Nutrition in Health and Disease. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2006:482-497.
  4. Clarke R, Lewington S, Sherliker P, Armitage J. Effects of B-vitamins on plasma homocysteine concentrations and on risk of cardiovascular disease and dementia. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2007;10(1):32-39. 
  5. DeNoon DJ. H2 Blockers May Raise Risk of Age-Related Cognitive Impairment. WebMD Medical News. Aug. 3, 2007
  6. Elmadfa, I and Singer I, Vitamin B-12 and homocysteine status among vegetarians: a global perspective. Am J Clin Nutr. 2009.
  7. European Commission, Opinion of the Scientific Committee on Food on the Tolerable Upper Intake Level of Vitamin B12, 28 november 2000
  8. Eussen SJ, de Groot LC, Clarke R et al Oral Cyanocobalamin Supplementation in Older People With Vitamin B12 Deficiency - A Dose-Finding Trial. Arch Intern Med. 2005 May23;165(10):1167-72
  9. Food and Nutrition Board, Institute of Medicine. Vitamin B12. Dietary Reference Intakes: Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline. Washington D.C.: National Academy Press; 1998:306-356.  (National Academy Press)
  10. Gerhard GT, Duell PB. Homocysteine and atherosclerosis. Curr Opin Lipidol, 1999;10(5):417-428.
  11. Hazra A, Kraft P, Selhub J, Giovannucci EL, Thomas G, Hoover RN, Chanock SJ, Hunter DJ. Common variants of FUT2 are associated with plasma vitamin B(12) levels. Nat Genet 2008;40(10):1160-2
  12. Hin H. et al. Clinical relevance of low serum vitamin B12 concentrations in older people: the Banbury B12 study. Age Ageing. 2006 Jul; 35(4):416-22
  13. Hutto BR. Folate and cobalamin in psychiatric illness. Compr Psychiatry. 1997;38(6):305-314. 
  14. Jager CA, de et al. Cognitive and clinical outcomes of homocysteine-lowering B-vitamin treatment in mild cognitive impairment: A randomized controlled trial. International
  15. Journal of Geriatric Psychiatry, in press, 2011.
  16. Kasper H. Vitamin absorption in the elderly. Int J Vitam Nutr Res. 1999;69(3):169-172
  17. Kelly, G, The Coenzyme Forms of Vitamin B12: Toward an Understanding of their Therapeutic Potential, Alternative Medicine Review, Volume 3, Number 1, 1998:459-471
  18. Koury, MJ, Ponka, P, New insights into erythropoiesis: The Roles, of Folate, Vitamin B12, and Iron∗1, Annu. Rev. Nutr. 2004. 24:105–31
  19. Laine L. et al. Review article: potential gastrointestinal effects of long-term acid suppression with proton pump inhibitors. Aliment Pharmacol Ther 2000; 14:651-68
  20. Mitchell JA, The Effect of Folic Acid and B12 on Depression: Twelve Case Studies, Journal of Orthomolecular Medicine Vol. 22, No. 4, 2007
  21. Nourhashemi F, Gillette-Guyonnet S, Andrieu S, et al. Alzheimer disease: protective factors. Am J Clin Nutr. 2000;71(2):643S-649S. 
  22. Quinlivan EP, McPartlin J, McNulty H, et al. Importance of both folic acid and vitamin B12 in reduction of risk of vascular disease. Lancet 2002; 359: 227-228.
  23. Qureshi AA, Rosenblatt DS, Cooper BA. Inherited disorders of cobalamin metabolism. Crit Rev Oncol Hematol 1994;17:133-151.
  24. Ravaglia G, Forti P, Maioli F, et al. Homocysteine and cognitive function in healthy elderly community dwellers in Italy. Am J Clin Nutr. 2003;77(3):668-673. 
  25. Ravaglia G, Forti P, Maioli F, et al. Homocysteine and folate as risk factors for dementia and Alzheimer disease. Am J Clin Nutr. 2005;82(3):636-643. 
  26. Ruscin JM. et al. Vitamin B12 deficiency associated with histamine(2)-receptor antagonists and a proton-pump inhibitor.Ann Pharmacother. 2002 May; 36(5):812-6
  27. Sahin M, Tutuncu NB, Ertugrul D, Tanaci N, Guvener ND, Effects of metformin or rosiglitazone on serum concentrations of homocysteine, folate, and vitamin B12 in patients with type 2 diabetes mellitus, J Diabetes Complications. 2007 Mar-Apr;21(2):118-23.
  28. Schuitemaker GE, Tekort vitamine B12, niet herkend, niet behandeld, Ortho 2002; 3:136-138
  29. Seshadri S, Beiser A, Selhub J, et al. Plasma homocysteine as a risk factor for dementia and Alzheimer's disease. N Engl J Med. 2002;346(7):476-483. 
  30. Shane B. Folic acid, vitamin B-12, and vitamin B-6. In: Stipanuk M, ed. Biochemical and Physiological Aspects of Human Nutrition. Philadelphia: W.B. Saunders Co.; 2000:483-518.
  31. Smith AD et al. Homocysteine-lowering by B vitamins slows the rate of accelerated brain atrophy in mild cognitive impairment: A randomized controlled trial. PLoS One, Vol. 5, September 2010
  32. Spence JD, Bang H, Chambless LE et al. Vitamin Intervention For Stroke Prevention trial: an efficacy analysis. Stroke. 2005 Nov; 36(11):2404-9
  33. Stabler, SP, Allen, RH. Vitamin B12 deficiency as a worldwide problem, Annu. Rev. Nutr. 2004,24:299–326
  34. Tangney CC et al. Vitamin B12, cognition, and brain MRI measures: A cross-sectional examination. Neurology, Vol. 77, September 27, 2011:1276.
  35. Termanini B, Gibril F, Sutliff VE, Yu F, Venzon DJ, Jensen RT. Effect of long-term gastric acid suppressive therapy on serum vitamin B12 levels in patients with Zollinger-Ellison syndrome. Am J Med. 1998;104(5):422-430.
  36. Tiggelen, CMJ van, Vitamine B12 en het zenuwstelsel, Orthomoleculair No 4,1989
  37. Ting RZ, Szeto CC, Chan MH, Ma KK, Chow KM, Risk factors of vitamin B(12) deficiency in patients receiving metformin, Arch Intern Med. 2006 Oct 9;166(18):1975-9.
  38. Wang HX, Wahlin A, Basun H, Fastbom J, Winblad B, Fratiglioni L. Vitamin B(12) and folate in relation to the development of Alzheimer's disease. Neurology. 2001;56(9):1188-1194.  
  39. Weir DG, Scott JM. Vitamin B12 "Cobalamin". In: Shils M, ed. Nutrition in Health and Disease. 9th ed. Baltimore: Williams & Wilkins; 1999:447-458.
  40. Wierdsma NJ, Bokhorst-de van der Schueren MAE, Berkenpas M et al, Vitamin and Mineral Deficiencies Are Highly Prevalent in Newly Diagnosed Celiac Disease Patients, Nutrients. 2013 October; 5(10): 3975–3992.